MLM Sisteminin Hukuksal ve Cezai Boyutu

1- Genel olarak Türkiye’de Multi Level Marketing Sistemi

Multi Level Marketing Sistemi Dünyanın birçok üniversitesinde ders olarak okutuluyor olmasına ve çok eski bir pazarlama yöntemi olmasına rağmen Türkiye’de sistemin yasal olup olmadığına ilişkin halen daha tartışmalar devam etmektedir.

Bunun iki nedeni vardır. Birincisi Türkiye’de halen daha MLM Sistemine ilişkin spesifik bir kanunun olmaması; ikincisi 1990lı yıllarda kullanılmaya başlanan bu sistemin suistimal edilerek haksız kazanç sağlamak isteyen kişiler tarafından birçok kimsenin dolandırılmış olmasıdır.

Gerçekten de Türk Hukuk Mevzuatında MLM Sistemine, (diğer adıyla piramit pazarlama yöntemi, diğer adıyla çok katmanlı satış sistemi) ilişkin hiçbir kanun yoktur. Türkiye’de bu sistem “Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunu”, “Kapıdan Satış … Yönetmeliği” ve “Mesafeli Sözleşme… Yönetmeliği” gibi kanunların bazı maddeleri esas alınarak uygulanmaktadır. MLM Marketing Sisteminin nasıl olması gerektiği konusunda açık kanun hükümleri olmadığı dolayısıyla yasakların da belli olmaması nedeniyle uygulamada genel hükümler çerçevesinde hareket edilmekte ve bazen bu sistemi kullanan şirket yöneticileri başta dolandırıcılık suçu olmak üzere birçok cezai yaptırımlarla karşı karşıya kalabilmektedir.

2- Cezai Boyutu

Türkiye’de MLM Marketing Sistemini denilence akla önce “Saadet Zinciri” kavramı sonrasında “TİTAN Zinciri” gelir. 1990 lı yıllarda faaliyet gösteren “Titan” isimli şirket hiçbir ürün satmaksızın MLM sistemi ile para toplamış; şirket yöneticileri Lüks araba koleksiyonu yapar hale gelmiş ve sonunda tüm yöneticileri yirmibeşer yıl hapis cezası almıştır. Bunun gibi başka firmalar hakkında da yapılan yargılamalar sonucu MLM sistemi ile ilgili Yargıtay Ceza Genel Kurulunun aşağıdaki kararı alınmıştır:

T.C. YARGITAY CEZA GENEL KURULU

E. 1998/6-280 K. 1998/359 T. 24.11.1998 sayılı kararı:

Bu sanıkların eylem birliği içerisinde hile ve desiselerle mağdurların fikri faaliyetlerini etkiledikleri, onlarda psikolojik bir körlük yarattıkları, matematiksel işlem ve tablolarla üyelerde hatalı bir inanç meydana getirdikleri, çok para kazanılacağı vaadi, yüksek volümlü müzik, devamlı alkışlarla katılıkcıların sağlıklı düşünme yeteneğinin ortadan kaldırıldığı, oluşan hatalı inanç ve kanaatla devamının sağlandığı, belirtilen sanıkların, toplantıya katılmalarından üye olunmasına kadar ki zaman içerisinde ustaca hazırlanmış mizansen ve yalanlarla mağdurları kandırdıkları, kullanılan hile ve desisenin mağdurların bulundukları subjektif durum nazara alındığında kandırıcı nitelikte olduğu, sanıkların gerçek durumu açıklamadıkları zira, sistem gereği zincirin halkaları genişledikçe üye temin etmenin zorlaşacağı, belli bir müddet sonra üye temininin imkansız hale geleceği ve sistemin bu aşamada çökeceği, son üye olanların bu işleyiş içerisinde para kazanma olanağının bulunmadığı, bu durumun bilinçli olarak gizlendiği, bu eylemler nedeniyle mağdurlar zarara uğratılarak sanıkların haksız kazanç elde ettikleri, bir kısım mağdurların başlangıçta ödedikleri katılım bedelini daha sonra kendilerinin de üye bulmak suretiyle zararlarının giderilmiş olmasının sanıklar açısından oluşan suçu ortadan kaldırmayacağı, bu şekilde sanıkların eylemlerinin hukuki boyutları çıkıp cezai sorumluluğu gerektiren dolandırıcılık suçu niteliğini aldığı anlaşılmıştır……..

Kısaca, Yargıtay, firmaya üye bazı kişilerden örnekler göstererek nasıl zengin olunabileceği, düzenledikleri organizasyonlarda ve kullandıkları karışık matematiksel tablolarda üyelerde hatalı inanç meydana getirdikleri, psikolojik körlük yarattıkları, piyasa hakkında gerçek durumu gizledikleri, zarar edebileceklerini gizledikleri gerekçeleri ile eski TCK’nın 503, (yeni TCK’nın 158. maddesi) gereğice dolandırıcılık suçunu oluşturduğunu kabul etmiş ve şikayetçi olan her bir mağdur için ayrı ayrı ceza vermek suretiyle sanıkların 25 yıl hapis cezası almasını onaylamıştır.

“Network Marketing Sistemleri hakkında basın açıklaması...

“Son zamanlarda “Network Marketing” ve “Multilevel Marketing” sistem olarak kendilerini tanıtan ve Türkçe’ye çok katmanlı satış şeklinde çevrilen satış sistemleri hakkında vatandaşlarımızdan Bakanlığımıza çok sayıda şikayet ve soru yöneltilmektedir. Bakanlığımıza ulaşan şikayetlerden sözkonusu sektörün mevzuat boşluğundan yararlanarak vatandaşlarımızı yanılttıkları, bazı önemli bilgileri gizledikleri ve vatandaşlarımızın güvenlerinin suistimal edildiği görülmüştür. Sözkonusu sistemde faaliyet gösteren bazı şirketlerin Bakanlığımız Tüketici Kontrolörleri tarafından denetlenmesi sonucunda;

3- Hukuksal Boyutu

Yukarıda da bahsettiğim gibi MLM Sistemi ile ilgili doğrudan bir düzenleme olmaması nedeniyle firmaların kötüniyet taşımasalar bile gerek cezai ve gerekse mali bazı sıkıntılarla karşı karşıya kalmalarına neden olabilmektedir.

MLM Sistemi ile ilgili yukarıda bahsettiğim iki yönetmelik “Kapıdan Satış ve mesafeli satışlar” ise son derece yetersiz kalmaktadır. Bu iki Kanunun tam metnine dördüncü bölümde yer verilmiştir.

Yakın zamanda küresel ekonomik kriz ile beraber Türkiye’de MLM sistemi tekrar yaygınlaşmaya başlamıştır. Sektöre, dünyaca ünlü “Amyway”, “Herbalife” gibi firmaların giriş yapması; “Quest.net” ve “Erol Marketing” gibi firmalar hakkında cezai soruşturma başlatılması Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’nın konuya ilişkin MLM Sisteminin nasıl olması gerektiği konusunda detaylı bir basın açıklaması yapmaya gerek duymasını sağlamıştır.

Her ne kadar Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’nın basın açıklaması kanun hükmü taşımasa da MLM Sisteminin kurallarını belirleyen ilk resmi belge olması açısından son derece önemlidir. Bu nedenle Bakanlığın basın açıklamasının tam metnini aşağıdadır:

1) Ülkemizde Network Marketing (Çok katmanlı satış) alanında faaliyet göstermek için herhangi bir ruhsat ya da izin alınmasının zorunlu olmadığı, bu tür bir faaliyetin limited ya da anonim şirket kurularak organize edilmesinin Bakanlığımızdan izin alındığı anlamına gelmediği ve Bakanlığımızın ya da başka bir kamu kurumunun bu tür bir faaliyete izin verme yetkisinin de bulunmadığı ve serbest piyasa kuralları içerisinde hareket edildiği,

2) Network marketing şirketlerinin, ticari faaliyetleri ile temsilcilerinin elde ettiği komisyonlara ilişkin vergisel yükümlüklerini yerine getirerek vergilerini ödemeleri halinin o şirketin ya da şirketlerin tamamen yasal olarak faaliyet gösterdiği anlamına gelmeyeceği, sadece vergisel yükümlülüğünü ifa ettiği, diğer yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğinin ayrıca incelenmesi gerektiği,

3) Ülkemizde network marketing sistemini düzenleyen özel bir düzenleme olmaması nedeniyle, network marketing şirketlerinin ülkemizdeki faaliyetlerinin uygun düştüğü ölçüde 4077 sayılı Kanunun Kapıdan Satışlar ile Mesafeli Sözleşmeler madde hükümleri kapsamında değerlendirildiği, söz konusu madde hükümlerine aykırı uygulamaların tespiti ve tüketici mağduriyetleri halinde network marketing şirketlerinin yurtdışında faaliyet göstermesi ve ülkemizde kurulu temsilciliği ya da şubesi olmaması halinde konuyla ilgili muhatap bulunamadığı ve tüketici mağduriyetlerinin çözümlenemediği,

4) Ülkemizde faaliyet gösteren bazı network marketing şirketlerinin ülkemizde temsilcilik ya da şube açarak faaliyet gösterdikleri, bu durumun ticaret sicil gazetesinde ilan edildiği, bu şirketlerin yaptıkları satış ve düzenledikleri sözleşmeleri yurtdışındaki şirket değil ülkemizde kurdukları temsilcilik ya da şube unvanı adına düzenledikleri, bu tür şirketlerin yaşanabilecek sorun ve mağduriyetler halinde muhatap bulunması ve çözüm konusunda daha uygun oldukları,

5) 26.05.2010 tarihinde hakkında basın duyurusu yapılan Quest.Net sisteminin ad değiştirerek QNet adı altında faaliyet gösterdiğinin anlaşıldığı, bu sisteme üye çok sayıda vatandaşımızın olduğunun düşünüldüğü, söz konusu sistemin ülkemizde “QNet Promosyon Pazarlama ve Turizm Ltd. Şti.” tarafından idare edildiğinin iddia edildiği, QNet Promosyon Pazarlama ve Turizm Ltd. Şti. tarafından Bakanlığımıza gönderilen yazılı açıklamada; şirketin 18 Aralık 2010 tarihi itibariyle ticari faaliyete başladığı ve yurtdışı merkezli QNet Limited şirketi ve/veya kendisini bu şirketin bağımsız temsilcisi olarak tanıtan kişilerle hiçbir bağı olmadığının ifade edildiği, bu doğrultuda QNet Promosyon Pazarlama ve Turizm Ltd. Şti. ile Türkçe ve yazılı olarak düzenlenmiş ve taraflarca imzalanmış bir sözleşmeye sahip olmayanların herhangi bir hak iddia edemeyecekleri,

6) Bazı network marketing şirketlerinin sistemden hiç para kazanılmasa bile şirketin giriş ücreti karşılığında üyelere ürün verdikleri, bundan dolayı zarar etme gibi bir ihtimalin olmadığını iddia ettikleri, ancak, bu iddianın iki sebeple kişilerin zarar ettiği gerçeğini değiştirmediği, birincisi genellikle satışa konu ürünlerin söylenen özellik ve değerde olmadığı ve değerinin çok üzerinde bir fiyat karşılığı verildiği, ikincisi ürünlerin gerçek değerinde olmaları halinde dahi söz konusu şirketin kurduğu sistemi tanıtırken insanlara bu işten para kazanacaklarını vurguladığı ve bu şekilde sistemi kişiler için cazip kıldığı,

7) Network marketing kapsamında dünyada ve Avrupa ülkelerinde yaşanan acı tecrübeler sonucu kapsamlı düzenlemeler yapıldığı, bu doğrultuda dünya ve Avrupa ülkeleri uygulamaları göz önüne alınarak network marketing faaliyeti gösteren bir şirketin dürüst ve tüketici haklarına saygılı davrandığı hususunun;

7.1. Sisteme katılacak üye ya da temsilci ile yazılı ve taraflarca imzalanan sözleşme düzenlenmesi,

7.2. Nihai tüketiciler için satın aldıkları ürünü belli bir süre zarfında iade edebilmeleri,

7.3. Sistemde aktif çalışan temsilciler için aldıkları ürünleri belli bir süre (en az 3 ay) zarfında iade edebilmeleri,

7.4. Üye katılımına herhangi bir komisyon verilmemesi, komisyonun sadece temsilci olmayan nihai tüketiciye ürün satışında verilmesi,

7.5. Prim ya da komisyon verilen alt katılımcı basamağının sınırlandırılması, genellikle beşinci alt basamağa kadar komisyon verileceğinin belirtilmesi,

7.6. Giriş ücreti alınmayacağı,

7.7. Sisteme katılacaklar için piyasanın durumu, maliyet ve gerçek satışlar hakkında yeterli bilginin verilmesi,

7.8. Ürün satışları için kişinin özel yaşamı ve alanının ihlal edilmemesi, kişinin aile, akraba ve arkadaşlık ilişkilerinin ticari amaçla kullanılmaması,

7.9. Yüksek kazanç vaadi, kazanç konusunda yanıltıcı bilgi ve tanıtımların yapılmaması,

7.10 Asgari olarak belirlenen miktarda ve periyotlarda ürün alma zorunluluğunun olmaması,

7.11. Temsilcilere sistemdeki yeri hakkında bilgi verilmesi,

7.12. Satılan ürün fiyatlarının çok yüksek olmaması,

7.13. Sistemden çıkışın her zaman mümkün olması ve bedel iadesi yapılması,

kuralları dikkate alınarak tespit edilebileceği, bu kurallara uygun davranmayan şirketlere itibar edilmesinin riskli olabileceği,

hususlarının gözlemlendiği,

8) Network marketing faaliyeti gösteren şirketlerin kendilerini binary sistem, matrix, breakaway ya da unilevel gibi farklı şekilde tanıtabilecekleri, vatandaşlarımızın isim farklılığı ile kafa karışıklığına uğramamaları için kendilerine anlatılanları değil şirket uygulamalarının yedinci maddede sıraladığımız kurallara uygun olup olmadığını incelemeleri,

9) Vatandaşlarımızın ödeme yaptıkları ya da kredi kartı kullandıkları her durumda ülkemizde muhatap oldukları yerel şirket ile yazılı bir sözleşme talep etmeleri, bu tür bir sözleşmede ürün iade garantisi ve bedel iadesi hususlarının yer almasına dikkat edilmesi,

10) Network marketing şirketleri ya da temsilcileri tarafından anlatılan başarı hikayeleri ile sisteme daha önce girenlerin elde ettikleri yüksek kazanç hikayeleri yerine bir yeminli mali müşavir ya da bağımsız denetim kuruluşu tarafından onaylanmış kazanç ve komisyon dağıtım tablolarının incelenmesi,

hususlarında vatandaşlarımızın dikkatli olmaları, kulaktan duyma bilgilere itibar etmemeleri, konu ile ilgili düşünerek ve kapsamlı bir şekilde inceleyerek karar vermeleri önemle duyurulur.”

Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’nın basın açıklamasında verdiği MLM Sistemine ilişkin kurallar genel olarak Avrupa Birliği’nin 1999 yılında yayımladığı A0/7050/98/000156 nolu “Door To Door Selling - Pyramit Selling – Multi Level Marketing” isimli raporda yer alan esasları içermektedir.

Türkiye’de uzun zamandır faaliyet gösteren bazı kozmetik firmaları büyük oranda Avrupa Birliği’nin direktiflerine ve dolayısıyla Sanayi Bakanlığı’nın kriterlerine uygun hareket ettiklerinden herhangi bir ciddi sıkıntı ile karşı karşıya kalmamaktadır. Türkiye’de MLM sistemini kullanacakların bu kriterleri dikkate alınarak faaliyetlerini düzenlemesini şiddetle tavsiye ederim.

Özal Hukuk Bürosu
Copyright © 2015
icon Ataturk Blv., Guneş Sit., B-Blok 17-1,
Konyaalti, Antalya, Turkey.
London:132-134 Lots Road SW10
0RJ Chelsea LONDON
icon Т. +90 242 229 97 21
T. +44 755 168 28 68
F. +90 242 229 97 51
telefon +90 541 229 97 21 (Eng, Tr)
+90 541 551 61 83 (Rus)
+90 532 60118 04 (Ger)